L’histoire des saisons à Ulukhaktuuq
| Unipkaak Hilap Tatqiqhiutikkut Ulukhaqtuumi
Traduit par Helen Kitekudlak |
L’histoire des saisons à Ulukhaktuuq
Écrit par Patrick Farnole & Allen Pogotak |
|
| Auyaq nuguliqpaktuq maliit angikliliraanata, inutaaqtitaqhugit uyaravaluit hinaani. Tuhangnautait Nivyaarutaitta ilihimapkaivaktut iqalungnut katinnaqhiyuq kuukkap mayuulliqvianut. Nutaqqanullu ilihaqtunut ilihangnaqhingmiyuk. Kuvyaqtuqtaaqtugutlu imaaluunnit iqaqhaqtaaqtugut tariumi, taimaalu kaplataqluta. Iqaluillu, umingmaillu, tuktullu, ukaliillu ukhunnakhutiklu, tunnunikhutiklu, taimaalu nattiit ukhunnaqhutik qapakkaluaramik upinnaami. Qupanuallu puvallaliqtut, utimuuliqhutik pingangnamun nuna qakukhilingman. Nakuuhiyuk anguniariami, naniriaqturiamilu, kihimi niklaliqtuq qilamik, taakhivalikhuni qilamik taimaalu inuit inimingni qanilruani iinnaliqpaktut ukiakhaliraanat, ukiumilu. | L’été se termine avec des vagues de plus en plus grosses qui secouent les galets sur le rivage. Leur bruit indique aux poissons qu’il est temps de se rassembler à l’embouchure de la rivière pour remonter le courant. C’est aussi le moment pour les élèves de retourner à l’école. Nous pouvons encore pêcher au filet ou à la canne dans l’océan, et cueillir des baies. Les poissons, les bœufs musqués, les caribous et les lapins sont plus gras, et les phoques commencent à reconstituer la graisse qu’ils ont perdue au printemps. Les oiseaux ont eux aussi pris du poids et commencent à migrer vers le sud alors que le sol se couvre de blanc. C’est le moment idéal pour chasser et piéger, mais l’air se refroidit rapidement et la nuit tombe plus tôt. | |
| Ukiakhaliraanan tariup hinaa tivyaliqpaktuq, ilihimannaqtuq taimaa tattit hikuliqtullu, taimaalu aulattinnaqhiniaqtuq hikumi, aulattiluniluunniin kuvyaqtuqluniluunnin. Tuktut nulialiqpaktut utimuunahualiraanamik ukiuktinnagu, pangniillu, kulavaillu malikhutik tumimingnik.Ubluklu nailipluni, taimaalu tariup hikuliqvia ilaani hikunahaaqpaktuq anuqhiinnaliraanat taimaaluunniit tariuq uunnaaninnaliraanat. Hiku ivyuhingitkaanat, iniptingnit ungahikhiyuittugut kihimi hinaata qanilruani aullaqpaktugut, naniriaqtuqhutaluunniit, amarukhiuqhutalu. Nunaptingnun igluqangningmun tikitpaktut. Hikunahaaraanat hikulu haatpallaaranat tuktut aulayut nalunaqhipkaivaktait. | Le gel du littoral du côté de l’océan au début de l’automne est signe que les lacs sont également gelés et que nous pourrons bientôt commencer à pratiquer la pêche sur glace, à la dandinette ou aux filets. Les caribous s’accouplent avant de migrer pour l’hiver, les mâles et les femelles empruntant des chemins différents. Les jours sont très courts, et les vents et la chaleur de l’eau peuvent retarder la prise des glaces sur l’océan. Lorsque la glace est fine, nous restons près du hameau et nous déplaçons le long du littoral, souvent pour poser des pièges ou chasser les loups qui peuvent s’y aventurer. Le gel tardif et la glace fine peuvent également perturber les routes migratoires des caribous. | |
| Ukiuknahaaqpaktuq, kayumiittumik hiku ivyuhiliraanat, ubluqlu qaumania takhipluni. Ilitquhukkut utaqinnaqhiyuq, aimainnangnaqhiyuq iningnikhaani. Taimailitkaanat pingualiungnaqhivaktuq, ihuaqhainnaqhiyuq, unipkaangnaqhiyuqlu. Ukiuraanat nattiit puvallaqpaktut: ayuihariami nattingnik nikhiktungnaqhiyuq. Hiqiniq nuitaliraanat, malrungni havailingningni hilaqliqhimaliqpaktuq. Qulvakhaiyuq, anuqqip hiqiniqmik qulvakhaiyuliqiliqpaktaat. Piqtup qayungnautivaktaa, tahamani ubluktuhiqviani, Qiqauniqhaaqniamilu. Apullu naptuhiqpiaqpaktuq uyaqqatut, nakuuhivaktuq igluliuriami. Qiqautqiyauyuq tahamani ukiunani: Qiqaunikhaaq. | L’hiver s’installe lentement, à mesure que la glace s’épaissit et que les jours allongent. Il faut faire preuve de patience et rester à l’intérieur, surtout dans le cas des Aînés. C’est le moment de bricoler, de réparer des objets et de raconter des histoires. Une fois l’hiver plus avancé, les phoques sont vraiment gras : c’est le moment idéal pour mettre en pratique nos habiletés de chasse au phoque. Au retour du Soleil, nous avons droit à quelques semaines de mauvais temps : les vents font monter le Soleil (Qulvaqhaiyuq). Les blizzards apportent le grand froid. La neige devient dure comme du béton, ce qui est idéal pour construire des igloos. C’est la période la plus froide de l’année : Qiqaunihaaq (février). | |
| Upinnahaliraanat hunnavaluutigut hilapta takunnaqhuvaktuq. Ubluktuhipluni. Anurilu naimannaqhunilu nipaalu aallangukpaktuq. Kuhiqniqmikluunniit, amaulikkanikluunniit tingmiyunik takuviit? Ubluktuhiliraanat Inuit ahiqpanut aulaakpaliqpaktut aimavingmingnit. Inuit ilangit utaqqilimaikpaktut aullattiyaqturumayut qanilrunut tattinut. Tuuqpaktut hikumi ivyuyumi aulattiyumaplutik ihuhukniaqhimaplutik, iqalukpikniaqhimaplutiklu. Aallatlu qiniqhimavaktut nanukhanik. Qingatik qayuqtailiplugit qaivaktut ungallaaliraanat. | Le printemps se pointe subtilement. Les vents ont une odeur et un son différents. Avez-vous vu un glaçon fondre ou un oiseau migrateur passer? Avec l’allongement des journées, les gens commencent à s’aventurer plus loin du hameau. Certains sont impatients d’aller pêcher, de creuser la glace épaisse et de pêcher la truite ou l’omble à la dandinette. D’autres sont à l’affût des ours blancs, qui suivent les vents de l’ouest. Les congères sont utiles pour trouver notre chemin dans une tempête. | |
| Ubluqtuhiliqtuq, ilihimannaqhiyuq piqhiqyuaqtukhamik. Ilgaakkit puiguktaillugit, taimaalu qimukyuillu atuqlugit aulaguvit piqtumi. Ubluqtuhingman tattillu hikuit hahilingmata, aullattinnaqtiqpiaqtuq . Qiqauvallangittunilu. Upinnaakhak tikittuq uunnaalaqivaliqtuq ublut, kangutlu nunaqangniit malikhugit nunami taimaalu tingmiat ainniqangniit malikhugit tariumi, aput mahaktiliqtuq kuukkallu aulalikhutik. Iyikkitlu, hiutikkitlu angmalugit hivullihanut qupanuahanut. Tatqiq iluittunguraanat Mahaktiqvingmi, ugyuanikpaktut ugyuit iguttallu takunnaqhivaktut. Tahamanilu kangut ivaliqpaktut, imavaluqangningni, kuukkat hinainni. Ilihimanahuaqpakluhi kuukkat aullalingniangmata niriunattumik, tattillu hikuit apullu mahaktiqpialiqpaktut. | Avec les journées qui allongent et la glace qui s’amincit, la pêche sur lac est en plein essor. Le Soleil ne se couche plus, alors il ne faut pas oublier ses lunettes fumées! Le printemps atteint son apogée avec les journées plus chaudes. Les oies suivent les parcelles de terre nue pour nicher près des bassins versants, les canards survolent l’océan tumultueux, la neige fond et les rivières peuvent déborder à tout moment. La pleine lune de mai accueille les petits des phoques barbus et les premiers bourdons.
|
|
| Auyaqtainnaqtuq qilamik tahiit hikuit tammaraanata, kuukkat uunnaalaqivaktut, taimaalu taadjaqhugu hiku hinaanut. Qayahilu, kuvyahilu hanaiqlugit iqalukpiit aullahunnuyut.Qayaqtungnaqhiyuq, qilalukkat qainiaqtut hikuingnariqpaliqhunilu. Nauvaktullu, nauttiallu nauyut, kaplallu iptiniktut nipalliqpaliraanat. Kihimi kikturiat amigaikyuumiyut nunamungauquyaahi tangmaaqvinun. | L’été arrive enfin, très rapidement. Lorsque la glace des lacs a disparu, les cours d’eau se réchauffent et repoussent la glace de mer loin du rivage. Il est temps de préparer les filets pour la montaison des ombles. C’est la saison de la navigation de plaisance, et les baleines arrivent. Les fleurs éclosent, et les baies deviennent plus juteuses, surtout après quelques averses. Par contre, les moustiques émergent également du sol et nous accueillent au camp d’été. | |
| Iningnikhaat ilihimayut naunaitkutainnik auyailiraanat. Takuvaliraanamik nunap tarrainnik, taimaaluunniit patungniitigut kannuyani, taimaa ilihimavaktut. Katitirinnaqhiyuq nauvaktunik atugakhamingnik. Hila aallangungnialiqtuq: hannaiyangnaqhingmiyuq niklaumatainni tatqiqhiutini.
Taimani hiqiniq atuqpaktaqqun, tatqiqlu, ubluriallu, tadja kihimik atulluayungnaiqtavut. Tatqiq tatqiqhiutigivaktaraluangat: taimaatut tainiit tatqiqlu, tatqiqhiullu qanittuk. Inuit tahapkuat nauhiuqtiit qilaup pitquhiitigut. Kate Kanayok Inuktalik |
Lorsque les Aînés voient l’ombre de la Terre ou la rosée du matin sur les linaigrettes, ils savent que l’été tire à sa fin. Les conditions vont bientôt changer : il est l’heure de se préparer pour l’hiver.
Lorsque la Lune est très basse, cela signifie que les animaux seront nombreux. Avant, nous utilisions les étoiles, le Soleil et la Lune, mais plus maintenant. La Lune était notre calendrier, et c’est pourquoi, dans notre langue, les mots “lune” et “calendrier” se ressemblent autant. Ils étaient des scientifiques inuits. Des astronomes. Kate Kanayok Inuktalik |
|
| Atauhikkut taamna pipkauyumaplugu haffuma havaap uqaqatigiiqublugit inmingni Inuit Qauyimayainnik taimaalu qablunaat nauhiuqataittigut mikhaagut tahaffuma hilap idjuhiagut atuklugit naunaiyaqhimayut takuvaktatik qanuriliurutikhatik tatqiqhiutikkut tahamani uqaqatigiiktuni. Uiniqangniq auladjutaa aallanguktuq taimaa 50ni ukiuni Ulukhaqtuumi. Ukiuk tamaan aallanaliqtuq, Inuit nunamingni, hilaplu pitquhianik, satellitelu takummataittigut ilihimayauliqtuq uihimakhaaqpaliqtuq. Hikuiyaliqpaktuq Kikturidjiuvik qitiqqaraanat, tadja kihimik Immaktilirvikmi hikuiyaqpaliqtuq. Hikutiqpaqqaaqhuni Hikutilirvia qitiqqaliraanat, kihimi tadja Tarium Hikutirviani, Ubluirvianilu hikutiqpaliqtuq. | L’une des motivations derrière ce travail est d’établir un dialogue sur le climat entre la science inuite, Qauyimayait, et la science occidentale, grâce à une cartographie et à une étude des saisons selon les deux points de vue (figure 1 de l’étude de cas 3.1). La glace a changé autour d’Ulukhaktuuq ces 50 dernières années. Bien que chaque année soit différente, les membres de la communauté, les modèles climatiques et les observations par satellite indiquent tous une période d’eau libre plus longue. Par le passé, la débâcle survenait à la mi-juillet, mais elle se produit désormais en juin. Le gel, qui arrivait vers la mi-octobre, peut être retardé jusqu’en décembre de nos jours. | |
| Hilap pitquhiatigut ilihimayaulingniaqtuq hivunnaptingni qanurinniangmanaat. Taimaa ihumagiyauyuq qanurinniangmanaat, atuqtamingnik uuktuqhutik hivunnaptingni, takummataa takunnaqtuq amigaitqiyaanik sixsit tatqiqhiutit naatpaliqtut uinniqaraaninnaqhuni nununnaani inuhiptingni. Tadja qaritauyavalungnikkut nauhiungnikkut inuuliqtugut, takupkainahuaqpaktugut ilihaqtunut ihumagiqublugu qanuqtut inniangmanaat tatqiqhiutit 50ukiut naatpata tadjamit. Nunaptingni ilauyut, takuyumayut qanurinniangmanaat tatqiqhiut ilihaudjiutigiyumaplugu inuhaanut ublumi ilauyuni ikayuqublugit inuuniaqtut atuqhugu hilap aallangutaa, hivunnaptingni aallangutdjutaitigut. Kihimi taimaa qauyimayut uqaqtut ahiqpaniquuyait pitquhingmingnit qauyimayainnit imaa ihumaplutik.
1. Nanminitut ittuungmat piutitik Inuit Qauyimayait tigummiyait. Taimaa qanurinniangmanaat ungahingmat hivunnaptingni aktuumadjutaa pitquhingmingnun ilihimayainnut talvuuna ublumimut qanuqtut qauyimayainnut, hivuniqyuaptingnut tautuktuuyaliraanat, angangyuanuyutullu, mihingnaqyuaqhunilu piyuq, taimaa itquumanahuaqpiaqlugu piyukhaq. Kiklukkuarumannaittuq ihuahaigaanat hivullipta piyakhainnik 2. Qanurinniangmanaat aktuumagumi piyumayainnut ahikkuaqtittumangitnaptigit hakugingniittigut Inuinnait pitquhiinnik. Ilihimalugit uqauhiit iningnihaatlu unipkaanit, tautukpakluhi, naalakpakluhi, naalaknikkut ilihaqlutin nunap pitquhiatigut. Taimaa huliyakhaqangitkuvit, tautuklugit hivunnaptingni hilapta aallangudjutaitigut qanurinniangmanaat. |
Les modèles climatiques peuvent aider à simuler les conditions futures (figure 2 de l’étude de cas 3.1). Les projections montrent que de plus en plus d’années comporteront plus de six mois d’eau libre vers la fin du siècle. Dans ce monde de modélisation science-fiction, nous avons imaginé avec des élèves à quoi pourrait ressembler le calendrier dans 50 ans. Les membres de la communauté étaient intéressés par ces projections du calendrier en tant qu’outils pédagogiques destinés aux jeunes générations afin de favoriser l’adaptation locale aux changements futurs. Cependant, les détenteurs de connaissances ont insisté pour les séparer des connaissances traditionnelles pour deux raisons :
|
|
| Ulukhaqtuup Tatqiqhiutaa havakhimayuq nunauyaqtut takummatiqaqtuq hulilukaaritainni tamainni atauttimi ittuq uqauhikkut, unipkaatigut hannauyangnikkut, mikhungnikkut titirauyangnikkutlu taimaalu ilihimattiaruutikkut haniraani hilapta auladjutaatigut.
|
Ce calendrier a été conçu comme une carte réunissant langue, récits, arts, sagesse et indices sur le climat, comme un cadre de référence favorisant une compréhension holistique des saisons, comme une invitation à écouter la Terre et son appel saisonnier à l’action, au cœur de la résilience des Inuinnait. |