A story of the seasons in Ulukhaktuuq
| Unipkaak Hilap Tatqiqhiutikkut Ulukhaqtuumi
Translated by Helen Kitekudlak |
A Story of the Seasons in Ulukhaktuuq
Written by Patrick Farnole & Allen Pogotak |
|
| Auyaq nuguliqpaktuq maliit angikliliraanata, inutaaqtitaqhugit uyaravaluit hinaani. Tuhangnautait Nivyaarutaitta ilihimapkaivaktut iqalungnut katinnaqhiyuq kuukkap mayuulliqvianut. Nutaqqanullu ilihaqtunut ilihangnaqhingmiyuk. Kuvyaqtuqtaaqtugutlu imaaluunnit iqaqhaqtaaqtugut tariumi, taimaalu kaplataqluta. Iqaluillu, umingmaillu, tuktullu, ukaliillu ukhunnakhutiklu, tunnunikhutiklu, taimaalu nattiit ukhunnaqhutik qapakkaluaramik upinnaami. Qupanuallu puvallaliqtut, utimuuliqhutik pingangnamun nuna qakukhilingman. Nakuuhiyuk anguniariami, naniriaqturiamilu, kihimi niklaliqtuq qilamik, taakhivalikhuni qilamik taimaalu inuit inimingni qanilruani iinnaliqpaktut ukiakhaliraanat, ukiumilu. | Summer ends with the waves getting bigger, shaking the pebbles on the shore. Their sound tells the fish that it is time to gather at the river mouth to travel upstream. It is also time for students to go back to school. We can still do some net or rod fishing in the ocean, and berry picking. Fish, musk-oxen, caribous, rabbits are fattier, and seals begin to rebuild the blubber they lost over springtime. Birds too have gained fat, and start migrating back south as the land turns white. It is a good time for hunting and trapping, but it is cooling off fast, getting dark earlier. | |
| Ukiakhaliraanan tariup hinaa tivyaliqpaktuq, ilihimannaqtuq taimaa tattit hikuliqtullu, taimaalu aulattinnaqhiniaqtuq hikumi, aulattiluniluunniin kuvyaqtuqluniluunnin. Tuktut nulialiqpaktut utimuunahualiraanamik ukiuktinnagu, pangniillu, kulavaillu malikhutik tumimingnik.Ubluklu nailipluni, taimaalu tariup hikuliqvia ilaani hikunahaaqpaktuq anuqhiinnaliraanat taimaaluunniit tariuq uunnaaninnaliraanat. Hiku ivyuhingitkaanat, iniptingnit ungahikhiyuittugut kihimi hinaata qanilruani aullaqpaktugut, naniriaqtuqhutaluunniit, amarukhiuqhutalu. Nunaptingnun igluqangningmun tikitpaktut. Hikunahaaraanat hikulu haatpallaaranat tuktut aulayut nalunaqhipkaivaktait. | Fall starts with the freezing of the shoreline on the ocean side, which tells us that the lakes are frozen as well, and we can soon begin lakefishing through the ice, jigging or setting up nets. Caribou mate before migrating for the winter, males and females following separate trails. Days are really short, and the ocean freeze-up can be delayed by the winds or the warmer ocean. With thin ice, we stay near town and travel along the shoreline, often to set traps or hunt wolves that can come right into town. Delayed freeze-up and thin ice can also affect caribou migration routes. | |
| Ukiuknahaaqpaktuq, kayumiittumik hiku ivyuhiliraanat, ubluqlu qaumania takhipluni. Ilitquhukkut utaqinnaqhiyuq, aimainnangnaqhiyuq iningnikhaani. Taimailitkaanat pingualiungnaqhivaktuq, ihuaqhainnaqhiyuq, unipkaangnaqhiyuqlu. Ukiuraanat nattiit puvallaqpaktut: ayuihariami nattingnik nikhiktungnaqhiyuq. Hiqiniq nuitaliraanat, malrungni havailingningni hilaqliqhimaliqpaktuq. Qulvakhaiyuq, anuqqip hiqiniqmik qulvakhaiyuliqiliqpaktaat. Piqtup qayungnautivaktaa, tahamani ubluktuhiqviani, Qiqauniqhaaqniamilu. Apullu naptuhiqpiaqpaktuq uyaqqatut, nakuuhivaktuq igluliuriami. Qiqautqiyauyuq tahamani ukiunani: Qiqaunikhaaq. | Winter comes slowly as ice gets thicker and daylight longer again. It is a time for patience, staying indoors especially for elders. It is a time for crafting, fixing things and telling stories. Further into winter, seals are really fat: it is a good time to practice our seal hooking skills. When the Sun comes back, we get a couple of weeks of bad weather: the winds are raising the Sun (Qulvaqhaiyuq). Blizzards set the real cold. Snow gets tough like concrete, great for making igloos. It is the coldest time of the year: Qiqaunihaaq (February). | |
| Upinnahaliraanat hunnavaluutigut hilapta takunnaqhuvaktuq. Ubluktuhipluni. Anurilu naimannaqhunilu nipaalu aallangukpaktuq. Kuhiqniqmikluunniit, amaulikkanikluunniit tingmiyunik takuviit? Ubluktuhiliraanat Inuit ahiqpanut aulaakpaliqpaktut aimavingmingnit. Inuit ilangit utaqqilimaikpaktut aullattiyaqturumayut qanilrunut tattinut. Tuuqpaktut hikumi ivyuyumi aulattiyumaplutik ihuhukniaqhimaplutik, iqalukpikniaqhimaplutiklu. Aallatlu qiniqhimavaktut nanukhanik. Qingatik qayuqtailiplugit qaivaktut ungallaaliraanat. | Spring comes with subtle signs. Winds smell and sound different. Did you see an icycle drip or a snowbird fly by? With daylights getting longer people start venturing further away from town. Some cannot wait to go fishing dig their way through thick ice and jig for trout or char. Others are on the lookout for polar bears, brought by west winds. Snowdrifts are useful to find our way through a storm. | |
| Ubluqtuhiliqtuq, ilihimannaqhiyuq piqhiqyuaqtukhamik. Ilgaakkit puiguktaillugit, taimaalu qimukyuillu atuqlugit aulaguvit piqtumi. Ubluqtuhingman tattillu hikuit hahilingmata, aullattinnaqtiqpiaqtuq . Qiqauvallangittunilu. Upinnaakhak tikittuq uunnaalaqivaliqtuq ublut, kangutlu nunaqangniit malikhugit nunami taimaalu tingmiat ainniqangniit malikhugit tariumi, aput mahaktiliqtuq kuukkallu aulalikhutik. Iyikkitlu, hiutikkitlu angmalugit hivullihanut qupanuahanut. Tatqiq iluittunguraanat Mahaktiqvingmi, ugyuanikpaktut ugyuit iguttallu takunnaqhivaktut. Tahamanilu kangut ivaliqpaktut, imavaluqangningni, kuukkat hinainni. Ilihimanahuaqpakluhi kuukkat aullalingniangmata niriunattumik, tattillu hikuit apullu mahaktiqpialiqpaktut. | With long days and ice getting thinner, lake fishing is really booming. The Sun no longer sets, so don’t forget your sunglasses! Spring peaks with warmer days. Geese follow patches of bare earth to nest near watershed areas, ducks fly over cracks on the ocean, snow melts and rivers can go anytime. May’s full moon brings bearded seals pups with the first bumble bee. | |
| Auyaqtainnaqtuq qilamik tahiit hikuit tammaraanata, kuukkat uunnaalaqivaktut, taimaalu taadjaqhugu hiku hinaanut. Qayahilu, kuvyahilu hanaiqlugit iqalukpiit aullahunnuyut.Qayaqtungnaqhiyuq, qilalukkat qainiaqtut hikuingnariqpaliqhunilu. Nauvaktullu, nauttiallu nauyut, kaplallu iptiniktut nipalliqpaliraanat. Kihimi kikturiat amigaikyuumiyut nunamungauquyaahi tangmaaqvinun. | Summer finally comes, very quickly. When lake ice is gone, rivers heat up and push the sea ice away from shore. Get your nets ready for the char run. It’s boating season, and whales come in. Flowers are blooming, berries getting juicier especially after a couple of rainfalls. But mosquitos also rise from the ground, welcoming us at summer camp. | |
| Iningnikhaat ilihimayut naunaitkutainnik auyailiraanat. Takuvaliraanamik nunap tarrainnik, taimaaluunniit patungniitigut kannuyani, taimaa ilihimavaktut. Katitirinnaqhiyuq nauvaktunik atugakhamingnik. Hila aallangungnialiqtuq: hannaiyangnaqhingmiyuq niklaumatainni tatqiqhiutini.
Taimani hiqiniq atuqpaktaqqun, tatqiqlu, ubluriallu, tadja kihimik atulluayungnaiqtavut. Tatqiq tatqiqhiutigivaktaraluangat: taimaatut tainiit tatqiqlu, tatqiqhiullu qanittuk. Inuit tahapkuat nauhiuqtiit qilaup pitquhiitigut. Kate Kanayok Inuktalik |
When elders see the Earth shadow or the morning dew on Arctic cotton, they know summer is coming to an end. The weather will change soon: it is time to get ready for winter.
Back then we used to use the stars, the Sun and the Moon, but now we hardly use them. The Moon was their calendar, that’s why the words for Moon and Calendar are so close. Those were Inuk scientists. Astronomers. Kate Kanayok Inuktalik |
|
| Atauhikkut taamna pipkauyumaplugu haffuma havaap uqaqatigiiqublugit inmingni Inuit Qauyimayainnik taimaalu qablunaat nauhiuqataittigut mikhaagut tahaffuma hilap idjuhiagut atuklugit naunaiyaqhimayut takuvaktatik qanuriliurutikhatik tatqiqhiutikkut tahamani uqaqatigiiktuni. Uiniqangniq auladjutaa aallanguktuq taimaa 50ni ukiuni Ulukhaqtuumi. Ukiuk tamaan aallanaliqtuq, Inuit nunamingni, hilaplu pitquhianik, satellitelu takummataittigut ilihimayauliqtuq uihimakhaaqpaliqtuq. Hikuiyaliqpaktuq Kikturidjiuvik qitiqqaraanat, tadja kihimik Immaktilirvikmi hikuiyaqpaliqtuq. Hikutiqpaqqaaqhuni Hikutilirvia qitiqqaliraanat, kihimi tadja Tarium Hikutirviani, Ubluirvianilu hikutiqpaliqtuq. | One of the motivations behind this work is to develop a dialogue between Inuit Qauyimayait and western science around climate, through a mapping and study of the season from both standpoints. The ice has changed over the past 50 years around Ulukhaktuuq. While each year is different, community members, climate models and satellite observations all indicate a longer open water duration. Break-up happenned mid-July, but is now in June. Freeze-up used to be around mid-October, and can be delayed until December. | |
| Hilap pitquhiatigut ilihimayaulingniaqtuq hivunnaptingni qanurinniangmanaat. Taimaa ihumagiyauyuq qanurinniangmanaat, atuqtamingnik uuktuqhutik hivunnaptingni, takummataa takunnaqtuq amigaitqiyaanik sixsit tatqiqhiutit naatpaliqtut uinniqaraaninnaqhuni nununnaani inuhiptingni. Tadja qaritauyavalungnikkut nauhiungnikkut inuuliqtugut, takupkainahuaqpaktugut ilihaqtunut ihumagiqublugu qanuqtut inniangmanaat tatqiqhiutit 50ukiut naatpata tadjamit. Nunaptingni ilauyut, takuyumayut qanurinniangmanaat tatqiqhiut ilihaudjiutigiyumaplugu inuhaanut ublumi ilauyuni ikayuqublugit inuuniaqtut atuqhugu hilap aallangutaa, hivunnaptingni aallangutdjutaitigut. Kihimi taimaa qauyimayut uqaqtut ahiqpaniquuyait pitquhingmingnit qauyimayainnit imaa ihumaplutik.
1. Nanminitut ittuungmat piutitik Inuit Qauyimayait tigummiyait. Taimaa qanurinniangmanaat ungahingmat hivunnaptingni aktuumadjutaa pitquhingmingnun ilihimayainnut talvuuna ublumimut qanuqtut qauyimayainnut, hivuniqyuaptingnut tautuktuuyaliraanat, angangyuanuyutullu, mihingnaqyuaqhunilu piyuq, taimaa itquumanahuaqpiaqlugu piyukhaq. Kiklukkuarumannaittuq ihuahaigaanat hivullipta piyakhainnik 2. Qanurinniangmanaat aktuumagumi piyumayainnut ahikkuaqtittumangitnaptigit hakugingniittigut Inuinnait pitquhiinnik. Ilihimalugit uqauhiit iningnihaatlu unipkaanit, tautukpakluhi, naalakpakluhi, naalaknikkut ilihaqlutin nunap pitquhiatigut. Taimaa huliyakhaqangitkuvit, tautuklugit hivunnaptingni hilapta aallangudjutaitigut qanurinniangmanaat. |
Climate models can help simulate future conditions. Projections show more and more years with 6+ months of open water towards the end of the century. In this sci-fi modelling world, we experimented with students to imagine what the calendar could look like 50 years from now. Community members were interested in such projected calendars as pedagogic tools for younger generations to support local adaptation to future changes. However knowledge holders insisted on keeping them separate from traditional knowledge for two reasons:
1. Projections could constitute a distraction from what makes young Inuinnait strong. Know your language and elders’ stories, keep your eyes and ears open, learn to listen to the land. Then, if you have time, look at future climate projections. 2. Accountability is a core value for Inuinnait knowledge holders. Since projections touch intergenerational transmission, the further you look, the more accurate you need to be. You can’t afford to be wrong when planning for the next generations. Yet climate projections grow uncertain the further they run. |
|
| Ulukhaqtuup Tatqiqhiutaa havakhimayuq nunauyaqtut takummatiqaqtuq hulilukaaritainni tamainni atauttimi ittuq uqauhikkut, unipkaatigut hannauyangnikkut, mikhungnikkut titirauyangnikkutlu taimaalu ilihimattiaruutikkut haniraani hilapta auladjutaatigut.
|
This calendar was designed as a map holding together language, stories, arts, and wisdom along with climate insights; as a frame of reference supporting a holistic understanding of the seasons; as an invitation to listen to the land and its seasonal call to action, at the core of Inuinnait resilience. |